Onze website gebruikt cookies om je surfervaring te verbeteren. Om deze website optimaal te gebruiken vragen we je om akkoord te gaan met ons gebruik van cookies.

Ik ga akkoord liever niet.
Collectie

De getekende campagne van 1921

Midden november 1921 zet de Liberale Partij de finale spurt in naar de parlementsverkiezingen van 20 november. Dat doet ze onder andere aan de hand van vier opvallende getekende affiches. Tekenaars van dienst zijn Jacques Ochs en Louis Raemaekers.

S├ębastien Baudart
30 juni 2021

Artistieke affiches

15 november 1921. De Brusselse correspondent van de liberale Gazette de Charleroibeschrijft een grote drukte in de lokalen van de Landsraad van de Liberale Partij, in de Drukpersstraat. Mensen lopen af en aan en het secretariaat staat permanent in verbinding met de belangrijkste Belgische steden. Pamfletten worden per duizenden besteld. De correspondent beschrijft ‘sprekende’ muren en schuttingen die doorheen het stadscentrum gevuld raken met affiches. Socialistische affiches, maar ook affiches van de confederatie van de Middenstand en van de tegenstanders van het prohibitionisme, de beweging ter verbieding van alcohol. Hij vindt het niets uitzonderlijks, toch niet in vergelijking met wat hij zag in de lokalen van de liberale Landsraad: drie affiches van een ‘caractère hautement artistique’, eentje van Jacques Ochs en twee van Louis Raemaekers.

Collectie Stad Antwerpen, Letterenhuis.

Een huwelijk, een geweer en een massamoord

De eerste affiche van Raemaekers vindt de correspondent ‘heerlijke humor’.2 Onder de naam ‘het Socialo-Clericaal Huwelijk van Antwerpen’ toont de tekening twee Antwerpse voormannen, de socialist Camille Huysmans en de katholiek Frans Van Cauwelaert als man en vrouw, omgeven door een socialistische menigte met rode vlaggen. De affiche klaagt de Antwerpse coalitie van beide heren aan, het zogenaamde ‘mystieke huwelijk’3, en de vermeende dominantie van de socialisten erin. De tweede affiche toont met een ‘verontrustende zeggingskracht de tragische gevolgen van het communisme’.4 Onder de titel ‘Ongelukkig Rusland’ prijkt de dood op een bebloede troon met het opschrift ‘hier rust een volk vermoord door het Bolsjevism’. Onderaan waarschuwt de tekst ook voor ‘onteigening en dictatuur’. De correspondent herkent in de tekening ‘de krachtige, scherpe en diep dramatische Raemaekers van tijdens de oorlog’5. Nederlander Louis Raemaekers (1869-1956) bouwde namelijk tijdens de Eerste Wereldoorlog een stevige reputatie op met de publicatie van politieke spot- en propagandaprenten.6

Op de derde affiche7 tekent schilder en illustrator Jacques Ochs (1883-1971) een zelfverzekerde soldaat die uitroept: ‘Als ik mijn geweer stuk sla, is het op den kop van den vijand!’. Onder de tekening staat een oproep aan de ‘vaderlanders’ om La Louvière te herdenken. De liberalen verwijzen hiermee naar recente incidenten in La Louvière, met onder meer een socialistische betoging op 16 oktober 1921 waarop een socialistische vlag werd ingehuldigd met als afbeelding een Belgische soldaat die zijn geweer breekt als symbool van pacifisme en antimilitarisme. De aanwezigheid ter plaatse van de socialistische minister Edward Anseele leidt onder druk van de katholieke en liberale coalitiepartners op 24 oktober 1921 tot het vertrek van de socialisten uit de regering van nationale unie.8

De derde affiche van Raemaekers

Terug naar onze correspondent. Hij meldt op 15 november dat Raemaekers die dag de laatste liberale affiche9, een ‘indrukwekkende compositie’, afgewerkt heeft. Deze affiche moet als apotheose ingezet worden op de laatste dag van de verkiezingsstrijd. België wordt er voorgesteld als ‘een vrouw met een standvastige, krachtige, viriele blik, die de slang van de demagogie, het activisme en het internationalisme [sic, op de affiche staat ‘bolsjevisme’] in een dodelijke wurggreep houdt’.10 De vrouw verdedigt zich verder met een schild waarop ‘vaderland’, ‘orde’, ‘democratie’, ‘voorspoed’ en ‘samenwerking der klassen’ prijken. Het schild leest als de samenvatting van het liberale verkiezingsprogramma11 en staat dan ook symbool voor de Liberale Partij die België moet beschermen tegen de bedreigingen van de slang. De tekst bovenaan voegt daar behalve ‘stemmen voor de liberale lijst’ weinig aan toe.

Verspreiding en gebruik

De Brusselse drukkerij J.E. Goossens vervaardigt de vrij indrukwekkende affiches van 1,2 tot 1,4 meter hoog. Ze duiken vrij laat in de campagne op, net als de affiches van veel andere partijen. Dat ze snel weer afgetrokken worden door concurrerende bendes, zit daar voor iets tussen. Ze worden ook vrij laat ontworpen en vervaardigd. Door de ervaring van Raemaekers als politiek tekenaar voor de dagbladpers, die het gewoon is om kort op de bal te spelen, hoeft dit geen probleem te zijn. De affiches duiken in de week voor de verkiezingen onder andere op in Brussel, Charleroi, Namen, Verviers, Antwerpen en elders in Vlaanderen. In Brussel is er tijdens de week van de verkiezingen intensief geplakt: volgens de correspondent van Het Handelsblad zijn ‘meest alle schutsels en openbare gebouwen […] nu met plakkaten bedekt’. Hij meldt ook dat de veertien Brusselse lijsten en hun affiches heel wat plaats innemen en ‘aan de Beurs welke aan den achterkant vol kiesplakkaten hangt’ ‘een ware processie van nieuwsgierigen’ aantrekken. Algemeen gezien spreekt De Standaard over een kiescampagne met ‘een reusachtige propaganda’ die ‘herinnerde aan den vooroorlogschen kiesstrijd met zijne volte van passie en drift’.12

Wat voorafging

Raemaekers levert tijdens deze campagne niet enkel de drie bovenstaande affiches aan de Liberale Partij. Eind september en in de loop van oktober 1921 publiceert de partij een hele reeks campagnebrochures, waarvan minstens drie met illustraties van de tekenaar. In Een groot nationaal vraagstuk gaat het hoofdzakelijk om hergebruikte prenten uit de oorlogsproductie van Raemaekers. Voor De inzet van den strijd en Het roode gevaar levert Raemaekers vier antisocialistische en/of anticommunistische prenten en een eerste versie van het ‘mystieke huwelijk’. In een van de anticommunistische prenten herkennen we ook een eerste versie van ‘Ongelukkig Rusland’, al ligt de focus hier op de hongerdood van vijfduizend Russische kunstenaars en wetenschappers tijdens het jaar 1921. De Landsraad van de Liberale Partij stelt de clichés van deze tekeningen ook ter beschikking van de liberale associaties voor verdere verspreiding.13

De liberale boodschap

Met de hulp van Raemaekers en Ochs slagen de liberalen erin om hun boodschap op een eenvoudige en visueel aantrekkelijke manier te presenteren aan een groot publiek dat daarvoor niet de inspanning moet doen om een brochure te lezen of naar een meeting te komen. De boodschap hangt gewoon in het straatbeeld en is eenvoudig te decoderen. Maar welke boodschap brengt de Liberale Partij nu eigenlijk met deze vier affiches? Enkel de laatste affiche met de slang gaat concreet over het programma van de partij. Het liberale schild – met daarop kernwoorden uit het liberale programma – beschermt België tegen drie grote bedreigingen. Met ‘bolsjevisme’ als bedreiging doelen de liberalen ook op het socialisme, socialisme leidt volgens de liberale propaganda immers automatisch tot communisme. Met ‘demagogie’ worden zowel de socialisten als de democratische/progressieve katholieken geviseerd. Activisme wijst behalve op de activisten zelf ook op de flamingantische katholieken van Van Cauwelaert, die de liberale propaganda gelijkstelt met de ‘neo-verraders der fontpartij’. Enkel de conservatieve katholieken blijven op de affiches buiten schot.14

Antipropaganda

De drie andere affiches zijn vooral waarschuwingen voor de tegenstanders. ‘Ongelukkig Rusland’ brengt het schrikbeeld van communistisch Rusland en trekt in het onderschrift ‘ziedaar waar de toepassing van het socialism toe leidt’ de lijn door naar de socialisten. De tekst brengt dan toch een positieve boodschap met de Liberale Partij als ‘Partij van orde, democratisch recht en socialen vrede’. Ook het ‘gebroken geweer’ is een waarschuwing tegen het socialisme, en dan voornamelijk tegen de pacifistische en internationalistische aspecten ervan: met de socialisten aan de macht is de veiligheid van het land niet gewaarborgd, of zoals het onderschrift luidt: ‘Het nationaal waardigheidsgevoel en de veiligheid van het Land zullen door geen enkele partij beter gewaarborgd worden als door de Liberale Partij’. Het ‘mystieke huwelijk’ wil dan weer vooral de schrik van de klassenstrijd en de dictatuur van het proletariaat opwekken bij wie overweegt om katholiek te stemmen: katholieke demagogen leggen na de verkiezingen hun lot in handen van socialisten, en we zagen net waar socialisme volgens de liberale propaganda toe leidt. Deze twee laatste affiches inspireren de socialistische krant La Wallonie tot de ironische opmerking dat de liberalen hun programma vervangen hebben door ‘l’exploitation des incidents’.15

De verkiezingsuitslag

In oktober 1920 schrijft de partijtop het zwakke liberale resultaat bij de parlementsverkiezingen van 1919 onder andere toe aan zwakke propaganda.16 In 1921 stuurt de partij bij, onder andere met de hier vermelde affiches en brochures. Verschillende niet-liberale perstitels erkennen de ‘krachtinspanning’17 van de liberalen tijdens de campagne. De katholieke Gazet van Antwerpen beschrijft het als volgt: ‘van af minister Devèze tot den laatsten schoolbond, sloegen de trom, zonden dagbladen of plakten plakkaten, deelden manifesten uit en strooibiljetten. Dit was zoo heel het land door, en het moet eene ongelooflijke somme gelds gekost hebben’.18 Heeft het ook iets opgeleverd? Ja en neen. De katholieken komen als grote winnaars uit deze verkiezingen met een winst van zeven zetels. De socialisten verliezen twee zetels. Voor de liberalen wordt het slechts een morele overwinning: door de verdeelsleutel die de stemmen omzet naar zetels, verliezen ze één zetel, ondanks een stijging van hun stemmenaantal met meer dan tien procent ten opzichte van de verkiezingen van 1919.19

Bronnen, noten en/of referenties

1. Gazette de Charleroi, 16 november 1921, 2 (bericht gedateerd op 15 november).

2. ‘C’est d’un parfait humour’ (Gazette de Charleroi, 16 november 1921, 2). De affiche in Franstalige versie: Liberas, AFFICHE07617. De affiche in Nederlandstalige versie: Letterenhuis, tg:lhps:4979.

3. Zie ook Sébastien Baudart, ‘Het mystieke huwelijk’, Liberas Stories.

4. ‘La seconde affiche montrant les conséquences tragiques du communisme, est d’une éloquence troublante…’ (Gazette de Charleroi, 16 november 1921, 2). De affiche: Letterenhuis, tg:lhps:4980.

5. ‘le Raemaeckers [sic] puissant, cinglant et profondément dramatique de la guerre’ (Gazette de Charleroi, 16 november 1921, 2).

6. Zie Sébastien Baudart, ‘Tekenen voor de Partij | Louis Raemaekers’, Liberas Stories. 

7. Letterenhuis, tg:lhps:44369.

8. Adolf Buyl, Een groot nationaal vraagstuk (Antwerpen: Ons Huis, [1921]); Jan Velaers, Albert I. Koning in tijden van oorlog en crisis 1909-1934 (Tielt: Lannoo, 2009) 575-578.

9. Franstalige versie: Liberas, AFFICHE07618; Nederlandstalige versie: Letterenhuis, tg:lhps:4981.

10. ‘La Belgique est représentée par un femme au regard ferme, viril, décidé, qui saisit le serpent de la démagogie, de l’activisme et de l’internationalisme et le broie dans une étreinte mortelle.’ (Gazette de Charleroi, 16 november 1921, 2 (bericht gedateerd op 15 november)).

11. Zie ook Sébastien Baudart, ‘De inzet van den strijd’, Liberas Stories.

12.Liberas; Letterenhuis; L’avenir du Luxembourg, 21 november 1921, 2; Gazette de Charleroi, 15 november 1921, 3, 16 november 1921, 2 (bericht gedateerd op 15 november)); De Nieuwe Gazet, 18 november 1921, 2; La Wallonie, 21 november 1921, 1; Het Handelsblad, 18 november 1921, 1; De Standaard, 21 november 1921, 1; Sébastien Baudart, ‘Tekenen voor de Partij | Louis Raemaekers’, Liberas Stories.

13. Gazette de Charleroi, 27 september 1921, 2 en 26 oktober 1921, 2; Adolf Buyl, Een groot nationaal vraagstuk / Adolphe Buyl, Un grand problème national (Brussel: Imprimerie Victor Feron & Co/[Parti Libéral], 1921); De inzet van den strijd ([Brussel: Liberale Partij, 1921]) / L’enjeu de la Bataille ([Bruxelles: Parti Libéral, 1921]).; Het roode gevaar (Antwerpen: Ons Huis, 1921)/ Le Péril de Demain (Bruxelles: Imprimerie scientifique et littéraire/[Parti Libéral], [1921]); Gazette de Charleroi, 27 september 1921, 2.

14. Voor het liberale programma en de typering van de tegenstanders, zie Sébastien Baudart, ‘De inzet van den strijd’, Liberas Stories. Voor het activisme, zie Pieter Van Hees, ‘Activisme’, in: NEVB online, geraadpleegd 19.3.2021.

15. La Wallonie, 21 november 1921, 1.

16. Albert Devèze, ‘Rapport sur la Tactique du Parti’, in: Congrès Libéral des 16, 17 et 18 octobre 1920. Rapports (Bruxelles: Conseil National du Parti Libéral/Imprimerie scientifique et littéraire, 1920) 14-15.

17. Bijvoorbeeld: Gazet van Antwerpen, 25 november 1921, 1; Het Handelsblad, 23 november 1921, 1.

18. Gazet van Antwerpen, 25 november 1921, 1.

19. Jean Stengers, ‘De confrontatie van de partij met het algemeen enkelvoudig stemrecht: 1919-1961’, in: Het Liberalisme in België. Tweehonderd jaar geschiedenis, eds. Adriaan Verhulst en Hervé Hasquin (Brussel/Gent: Delta/Paul Hymanscentrum/Liberaal Archief, 1989) 122.

Hoe verwijs je naar dit artikel?

S├ębastien Baudart, "De getekende campagne van 1921 ", Liberas Stories, laatst gewijzigd 08/07/2021.
copy url

Colofon

Liberas Stories is een realisatie van cultuurarchief Liberas. Het werd ontwikkeld door Josworld en Webdoos naar een concept van Ruben Mantels. Aan de hand van een ‘Atlas’ en een ‘Magazine’ vertelt Liberas Stories de geschiedenis van het liberalisme en worden de collecties van Liberas gepresenteerd. Deze website werd gelanceerd in juni 2021 en is sindsdien verder uitgebouwd.

De inhoud van dit portaal is bestemd voor Liberas’ erfgoedgemeenschap, maar ook voor studenten, onderzoekers en journalisten en voor iedereen die ons erfgoed wil ontdekken. Het is geen catalogus van onze collectie: die vind je op liberas.eu.

Alle teksten op deze website mogen hergebruikt worden mits het overnemen van de auteurs- en bronvermelding. Alle opmerkingen met betrekking tot Liberas Stories - vragen, aanvullingen, correcties, suggesties voor nieuwe bijdragen - zijn welkom op info@liberas.eu. 

Volg ons op