Fernand Rahier: intellectueel in het verzet

Eenmaal afgestudeerd, vervult Rahier zijn dienstplicht. Van half september 1928 tot half oktober 1929 geniet hij zijn opleiding in een artillerie-eenheid. Na zijn legerdienst kan hij onmiddellijk aan de slag bij de Antwerpse liberale Franstalige krant Le Matin. Hij maakt er kennis met directeur Paul De Cauwer (1900-1949), redactiesecretaris René Van der Schoepen (1880-1954) en redacteur Willy Koninckx (1900-1954).² Van 1930 tot 1935 combineert hij zijn werk als journalist met een administratieve functie op zijn vroegere school Lycée d’Anvers. Het is een opstap naar een job als leraar economische geografie en politieke economie in diezelfde instelling. Op 23 augustus 1930 huwt Rahier met Yvonne Gigot.

Rahier is een intellectueel maar ook een onvermoeibare werker. Naast zijn werk als journalist en zijn functie in het Lycée, opent hij op 8 april 1933 de boekhandel l’Harmonie op de Mechelse Steenweg 225 in Antwerpen.³ Deze heeft een ruim assortiment aan Franstalige literatuur en biedt de mogelijkheid om abonnementen op internationale kranten en periodieken te nemen. Rahier staat als eigenaar vermeld in de advertenties maar in werkelijkheid is het vooral zijn echtgenote die de praktische kant behartigt. Aansluitend bij deze boekhandelsactiviteit, richt Rahier een eigen uitgeverij op, A l’Enseigne du Carrousel. Het geeft hem de gelegenheid om eigen werk maar ook teksten van vrienden uit te geven.

Vanuit die intellectuele interesse is Rahier in de jaren 1930 steeds meer bezorgd over de evolutie van de internationale politiek. Hij maakt zowel in 1938 als 1939 de mobilisatie mee en vreest dan reeds het ergste voor de toekomst.

Aan de Achttiendaagse Veldtocht in mei 1940 neemt hij deel als artillerist. Vanuit Antwerpen belandt hij in het West-Vlaamse Beernem en Oedelem om vervolgens nog dieper de provincie in te trekken (Kortemark en Leke-Diksmuide). Na de overgave van de Belgische troepen volgt een korte gevangenschap in Ronse. In de loop van juni 1940 is hij terug in Antwerpen. Zijn belevenissen tijdens deze oorlogsdagen pent hij neer in een boek, dat pas na de oorlog bij zijn eigen uitgeverij verschijnt.

Tijdens de eerste oorlogsmaanden komt Rahier via collega’s op het Lycée d’Anvers in contact met een netwerk dat spioneert voor de Engelsen. Zijn boekhandel/uitgeverij stelt hij parallel hiermee meteen ten dienste voor de productie van clandestien drukwerk tegen de bezetter (het blad Le Clan d’Estin).⁴ Eind april 1941 komen de Duitsers het spionagenetwerk op het spoor. ‘Nous sommes flambés’, zo schrijft hij later zelf.⁵ Een eerste ondervragingsronde vindt plaats in Hotel Excelsior (Pelikaanstraat). Vervolgens brengen de Duitsers Rahier over naar de gevangenis in de Begijnenstraat in Antwerpen. Enkele betrokkenen zwichten onder Duitse druk en de bezetter slaagt erin het hele netwerk in kaart te brengen.

Op 7 juni 1941 verhuist Rahier naar de gevangenis van Sint-Gillis, begin december naar Hamburg en op 9 juni 1942 naar Berlijn. In juli 1942 vindt in de Duitse hoofdstad het proces plaats. Een tiental betrokkenen bij het netwerk, onder wie Rahier, krijgen de doodstraf. Op 11 november 1942, iets over 9 u. ’s ochtends, volgt de terechtstelling. Tijdens zijn gevangenschap houdt hij een dagboek bij dat op miraculeuze wijze na de oorlog opduikt en kon worden gepubliceerd. De Académie Internationale de Culture Française (Brussel) kent Rahier voor deze tekst postuum de Prix de la Paix 1946 toe.⁶

Rahier maakt deel uit van de Franstalige gemeenschap die in de eerste helft van de twintigste eeuw in Antwerpen zichtbaar aanwezig en actief is. De kranten Le Matin (liberaal) en La Métropole (katholiek) zijn er de spreekbuizen van. Er is een bloeiend cultureel leven met toneelopvoeringen, lezingen en boekbesprekingen. In verenigingen zoals La Renaissance d’Occident, de Grand Cercle Wallon, en de Groupement Universitaire d’Anvers pour la Société des Nations maakt hij kennis met figuren als Eric Sasse, Fernand Demany, Paul Hymans, Paul-Emile Janson, Jules Destreé, e.a. Hij houdt in deze kringen zelf lezingen over diverse culturele onderwerpen.

Rahier voelt zich in deze Franstalige middens bijzonder in zijn sas. In zijn teksten geeft hij sneren naar de Vlaams-nationalisten maar ook naar de rexisten die naar zijn aanvoelen het land kapot hebben geholpen. Zijn geest is wel voldoende open om hiermee om te gaan. Tijdens de Achttiendaagse Veldtocht werkt hij bijvoorbeeld nauw samen met Karel Engelbeen, een man met een duidelijk Vlaamsgezinde stempel die naderhand volop in de collaboratie belandt.⁷

Rahier kan getypeerd worden als een vrijzinnige Franstalige liberaal. Hij zet reeds op jonge leeftijd daadwerkelijk de stap in de richting van de Liberale Partij. Eind 1929 is hij twee jaar voorzitter van de Antwerpse Ligue de la Jeunesse Libérale. De - bijna logische - volgende stap zet hij in de richting van de Association libérale et constitutionelle d’Anvers, waar de Antwerpse Franstalige liberalen elkaar vinden. De partijtop ziet veel potentieel in de jongeman en biedt hem de kans om vlug deel uit te maken van de bestuursorganen, ook op nationaal vlak.

Al vlug ontdekt de intellectueel echter het verschil tussen theorie en praktijk. Rahier koestert het liberale gedachtegoed maar bekijkt met enige reserve hoe politici dit in de praktijk brengen. Wanneer zijn pleidooi voor verandering in dovemansoren valt, trekt hij zijn conclusies en zegt de partijpolitiek vaarwel. 

‘Périmé comme doctrine de parti, le libéralisme me semble devoir survivre comme une attitude de l’esprit car, autant il est sage et raisonnable, et prudent aussi d’admettre qu’en un période troublée, l’Etat, ce corps anonyme, limite l’initiative des audacieux, protège les droits des faibles ou des moins doués et, de façon générale, contrôle nos entreprises et tienne en laisse notre instinct de conquête, autant il est naturel et même souhaitable que l’être humain qui par civisme s’accomode de cette contrainte, la considère comme un pis-aller, comme un mal, nécessaire mais contemporaine, et aspire au retour de la liberté qui est, par essence, le climat de l’homme.’⁸

Vrijheid is voor hem het hoogste goed!

Zoals aangegeven, begint Rahier meteen na zijn legerdienst als journalist bij het Antwerpse dagblad Le Matin. Op dat ogenblik heeft hij zijn sporen reeds verdiend met bijdragen in periodieken met beperkte oplage. Hij ligt mee aan de basis van het tijdschrift Quand Même en wordt er hoofdredacteur.⁹

Diezelfde functie bekleedt hij bij het maandblad Arts et Artistes.¹⁰ Deze Antwerpse publicatie wordt geleid door directeur Maurice Dewalhens. Eind 1931 volgt hij de overleden hoofdredacteur Edgard Dauvister op. De redactie is er gerust in: ‘Faisant depuis près de dix ans du theâtre en amateur, il saura défendre avec une juste bienviellance la cause qui était si chère à notre regretté Dauvister.’¹¹ Rahier schrijft in de daaropvolgende nummers nog een eigen rubriek onder de titel Parenthèses. Onder Rahier krijgt het blad de naam Chanteclair en hij definieert het meer als een ‘revue politique et littéraire’.

Minder gekend is het feit dat Rahier ook actief meewerkt aan het maandblad Bureau Magazine, met als redactieadres Meir 55 in Antwerpen. Max Néama, een Antwerpse reclameman en journalist die ook schrijft voor Le Matin, zet in mei 1929 het blad in de markt als een zakenblad avant la lettre, een ‘magazine mensuel de l’organisation moderne des affaires’. Néama is duidelijk gegrepen door de ontwikkelingen op het vlak van public relations en marketing in de Verenigde Staten. Hij brengt artikels over hoe men reclame dient te maken, over effectieve advertenties, over de praktische uitbouw van een kantoorruimte en over het uitwerken van een aantrekkelijke etalage. Rahier schrijft in Bureau Magazine over thema’s waarmee hij tijdens zijn economische studies in aanraking is gekomen. Opvallend is een reeks over de werkzaamheden van de  handelsvertegenwoordigers.¹²  Interessant is verder zijn bijdrage over de Tsjechische schoenfabrikant Bata. Uit de tekst kan worden afgeleid dat hij er een grondige studie heeft over gemaakt en misschien zelfs het bedrijf heeft bezocht.¹³ Het illustreert de veelzijdigheid van Rahier als auteur.

Rond 1930 stuurt Rahier ook bijdragen in naar het maandblad L’Eveil (uitgever Vanderpoorten,  Coupure 60, Gent). Het blad heeft een pedagogische insteek en een Belgicistische ondertoon. In het themanummer naar aanleiding van het honderdjarig bestaan van België, plaatst Rahier een stuk over de Belgische economie.¹⁴ Een bijdrage over het Tsjechische Bata verschijnt eveneens in dit blad. Wanneer de redactie van L’Eveil vanuit Gent naar Luik verhuist en het blad opgaat in Semailles Au Soleil zendt Rahier sporadisch nog een tekst in (o.a. over de Tsjechische president Masaryk). Eind  jaren dertig werkt hij ook mee aan Hors des Siècles en het meer populaire Week-End, een blad dat Le Matin-directeur De Cauwer in het leven heeft geroepen.

Rahier schrijft intussen ook boeken. Zijn eerste werk is de theaterkomedie Petite Parenthèse, in de zomer van 1930 uitgegeven bij Editions Marne (Karel Oomsstraat, Antwerpen). De tekst geniet een goed onthaal in de Franstalige culturele kringen in Antwerpen.₁₅ Het stuk komt ook (vermoedelijk in een of andere bewerking) terecht in de nog jonge radiouitzendingen.¹⁶ Later volgen Vote de Confiance (komedie), Arthème Truffaut, instituteur de village (onuitgegeven roman) en Défense de libre-echange (een essay van ongeveer honderd pagina’s, in 1934 verschenen bij Editions Harmonies).

Op zijn publicatielijst staan verder volgende werken: Production, Circulation et Répartition des richesses (Cours d’économie politique), Considération sur un ordre nouveau (onuitgegeven essay), La question de la main d’œuvre en Congo (essay, uitverkocht), Colonisation de Katanga (essay, uitverkocht), Problèmes de géopolitique (Cours de géographie politique), Un homme comme tant d’autres (Souvenirs). Na de oorlog verschijnen nog het licht ironische Campagne des trois dimanches (over de Achttiendaagse Veldtocht) en het indrukwekkende Adieu aux vivants, een relaas van zijn laatste maanden in gevangenschap.

Na de zomer van 1940 trekt Fernand Rahier weer naar school. Het Lycée d’Anvers is steeds een thuis geweest voor iedereen die zich bekommert om de Franstalige cultuur in Antwerpen. De school wenst een stevige opleiding te geven zodat de afgestudeerden als Franstaligen in Vlaanderen een maatschappelijke rol kunnen opnemen. Het is niet verwonderlijk dat dit instituut voor de Duitse bezetter én voor de collaborerende Vlaamsgezinde instanties een doorn in het oog is. Omgekeerd doet het lerarenkorps bijzonder weinig moeite om de afkeer voor de ‘Germaanse’ cultuur te verbergen.

Reeds van bij het begin van de bezetting groeit binnen de school een geest van verzet. Dit gebeurt vrij spontaan en eerder ongeorganiseerd. Zowat iedereen heeft andere motieven, al is het vervullen van de plicht voor het vaderland zowat de gemeenschappelijke noemer. Directeur Georges Voos de Ghistelles probeert al deze activiteiten onder de radar te houden maar slaagt daar niet helemaal in. Eind maart 1941 bezoeken de Duitsers de school met als doel de bibliotheek te zuiveren van ‘verderfelijke werken’. Het personeel is verbijsterd. Tegelijkertijd is het een alarmsignaal om voorzichtig te zijn. Enkele leraars zijn sinds eind 1940 immers sterk betrokken bij spionagewerk, meer bepaald bij de groep Williams-Hobben.¹⁸ Eind april 1941, enkele weken na de boekenzuivering, pakken de Duitsers de directeur en enkele collega’s op: Robert Naeye, Hubert Van Overloop, Jean Robert en Fernand Rahier. De laatste drie overleven het niet.¹⁹

Rahier heeft zelf instructies genoteerd voor de publicatie. Zijn echtgenote moet het uitgeven. Zij kan daarvoor best een beroep doen op zijn vrienden Jean (Sasse) en Jacques (Van Offelen). Dit tweetal krijgt van de auteur toestemming om de nodige redactionele ingrepen uit te voeren. Verder geeft Rahier, zoals het een echte uitgever betaamt, aanwijzingen over formaat en vormgeving van binnenwerk en cover. In het boek komt er best ook een portret, te tekenen door Xavier (Collet). Bij verschijning dient een promotiefolder te worden verstuurd. Rahier geeft zelf de doelgroepen aan: de klanten van de boekhandel, de ouders van de leerlingen van het Lycée en het college Marie-José, het bestuur van de A.B.E.E. (Association Belge pour l’Education et l’Enseignement) en de vaste klanten van de eigen uitgever. De pers moet worden geïnformeerd. Als titel suggereert hij in eerste instantie ‘Memorandum’ maar ook ‘Adieu aux vivants’ of ‘Legs d’un condamné à mort’ zijn mogelijk. Sasse en Van Offelen moeten hierover oordelen, zo luidt het. Zij moeten ook elk een korte inleiding op het boek schrijven.

Beide vrienden voeren deze wensen stipt uit. Sasse herdenkt Rahier in diepbeleefde poëtische bewoordingen. Van Offelen vertrekt van Célines roman Voyage au bout de la nuit en kiest voor een eerder prozaïsche stijl met aandacht voor het vrijheidsideaal. Opmerkelijk is verder een woord vooraf van de Franse auteur Georges Duhamel die als mooi eerbetoon schrijft: ‘Fernand Rahier était des nôtres, c’était un lettré, un homme de haute culture et de grand cœur.’

Het werk van Rahier is een belangrijk tijdsdocument. Naast de feitelijke beschrijving van zijn ondervragingen, gevangenschap en proces biedt het een inkijk in heel wat andere aspecten uit deze moeilijke periode. De auteur is opmerkelijk mild voor de Duitsers waarmee hij in aanraking komt (ondervragers en bewakers) en neemt hen bijzonder weinig kwalijk. De psychologie van de medegevangenen probeert hij eveneens te doorgronden. Hij heeft begrip voor hun zwaktes maar laat niet na om daar soms toch vragen bij te stellen (zeker als het om verraad gaat). Verder is duidelijk dat lezen en literatuur hem helpen om het leven in gevangenschap draaglijk te maken. Hij analyseert de vele werken die hij leest en maakt bespiegelingen over zijn eigen lot en dat van de wereld. In de mate van het mogelijke probeert hij te volgen wat er zich buiten de gevangenismuren afspeelt (zoals de Duitse inval in Rusland). Wanneer uiteindelijk zijn lot vaststaat, schrijft hij een laatste essay, een doorleefde en doordachte tekst over zichzelf en zijn leven en over wat hem te wachten staat. Onder de titel ‘Tel qu’en lui-même. Introspection’ vormen deze gedachten de laatste 20 pagina’s van Adieu Aux Vivants.

Hoewel het boek indruk maakt bij verschijning, is de uitgave net zoals de figuur van Rahier de daaropvolgende decennia in de vergetelheid geraakt. Het afbrokkelen van de francofonie in Antwerpen en het verdwijnen van het Franstalige culturele leven zijn daar niet vreemd aan. Er verschijnt nog een bijdrage over deze bijzondere intellectueel in De Vlaamse Gids maar ook bijvoorbeeld in het socialistische blad ABC, waar hij terechtkomt in de horoscooprubriek in 1949 onder het sterrenbeeld Waterman: ‘De Belgische letterkundige Fernand Rahier, vermoord door het Hitlerregime. Heftige, gevoelige psyche, steeds in beroering door haar aangeboren geestdrift voorbestemd voor het poëtische. Gij hebt de strijd tegen de leugen en de huichelarij, in de samenleving, zowel als in de literatuur, als devies voor uw banier gekozen. Uw teken leidt tot pionierschap.’²⁰

De vraag kan gesteld worden wat er zou zijn gebeurd indien hij de oorlog had overleefd. Zou hij dan net zoals zijn vrienden Van Offelen, Sasse en Coninckx toch wat actiever zijn geworden binnen de liberale politieke geledingen? Was hij teruggekeerd naar het Lycée d’Anvers en zou hij daar, als intussen meer gelouterde intellectueel, het uitdoven van de Franstalige cultuur in Antwerpen mee hebben begeleid? Of zou hij zich nog tot aan zijn laatste snik hebben ingezet om met zijn boekhandel en uitgeverij de (liberale) Franstaligen in Vlaanderen te ondersteunen? In elk geval zou zijn intellectuele en literaire erfenis onder de vlag van het vrijheidsideaal groter zijn geweest.

Frans Smits geeft daartoe een aanzet in De Vlaamse Gids in 1949: ‘Dit intiem dagboek van een door de Duitsers ter dood veroordeelde, die zijn leven gaf in de vaste overtuiging, dat hij dit hoogste offer bracht voor zijn medewerking - hoe miniem dan ook - in de strijd om voor ons de verloren vrijheid opnieuw te helpen veroveren, is een ontroerend getuigenis van één onder de velen, die hetzelfde lot beschoren waren, maar niet over de materiële of intellectuële [sic] middelen beschikten om hun gedachten en gevoelens op papier vast te leggen.’²¹