Onze website gebruikt cookies om je surfervaring te verbeteren. Om deze website optimaal te gebruiken vragen we je om akkoord te gaan met ons gebruik van cookies.

Ik ga akkoord liever niet.

Zoeken

Magazine Verbannen maar Verbeten: de start van het Committee of Liberal Exiles
6 min.
Voorgesteld

Verbannen maar Verbeten: de start van het Committee of Liberal Exiles

8 mei 1945. Na zes jaar oorlog capituleert nazi-Duitsland en is Europa bevrijd. De euforie maakt al snel plaats voor een nieuwe werkelijkheid: een wereld verdeeld tussen het liberale Westen en het communistische Oosten. Liberale denkers vluchten weg uit totalitaire regimes, maar vinden elkaar opnieuw in het Westen, verbonden door gedeelde idealen.

Florian Van de Walle
2 juni 2025

Cover van World Liberalism voor het tienjarig jubileum van het Manifest van Oxford, 1957 (Collectie Liberas).

De Liberale Internationale als aanzet

In 1947 vindt in Oxford het eerste congres van de Liberale Internationale plaats. Deze organisatie is in zekere zin de opvolger van de in 1938 ontbonden International Entente of Radical and Similar Democratic Parties, een samenwerkingsverband van democratisch-liberale groeperingen, vooral in Europa. Kort na de Tweede Wereldoorlog krijgt het initiatief een nieuw leven. Tijdens dat eerste congres van de Liberale Internationale ondertekenen liberalen uit verschillende landen het Manifest van Oxford1, dat tot op vandaag weerklank vindt.

De Liberale Internationale vindt deels haar oorsprong in België, bij de viering van het honderdjarig bestaan van de Belgische Liberale Partij in 1946. Al in deze vroege fase toont de internationale liberale gemeenschap haar betrokkenheid bij het lot van democratisch gezinde denkers uit onderdrukkende regimes.

De aanwezigheid van de Spaanse liberaal Salvador de Madariaga speelt daarbij een sleutelrol. Als eerste voorzitter van de Liberale Internationale, medeauteur van het Manifest van Oxford én liberale banneling uit het autocratische Spanje van Franco, belichaamt hij die internationale verbondenheid. Tijdens het jubileum in Brussel is Madariaga een van de sprekers. In een met humor doorspekte toespraak reflecteert hij op de grillige wendingen van de geschiedenis en verwijst hij naar de gedeelde geschiedenis van Spanje en België. Hij sluit af met de hoop ooit een internationaal liberaal congres in een vrij Spanje te mogen meemaken.2

‘La mort attend le liberalisme. Eh bien, que le libéral veille à la mort. Car, si nous ne sommes pas prêts à aller à la mort, nous ne vivrons pas’.3

(Salvador de Madariaga op het herdenkingscongres van 100 jaar Liberale Partij, 13 juni 1946)

Een comité voor de ontheemden

Onder impuls van de Liberale Internationale, en in het bijzonder dankzij voorzitter de Madariaga, vindt in 1949 een nieuwe conferentie plaats in Londen. Het is een bijeenkomst van zogenaamde liberale bannelingen en wordt gehouden in Church House, dat kort na de Tweede Wereldoorlog tijdelijk fungeerde als uitvalsbasis voor de Verenigde Naties. Hoewel zij er in 1949 al niet meer vergaderen, hangt de geest van internationale dialoog er nog altijd in de lucht.

‘In the name of the Liberal International I welcome you here; I receive you and invite you to work together in this task. You here - all of us here - we are countrymen. Our country is Liberty.’

(Salvador de Madariaga in zijn openingsrede op de conferentie van liberale bannelingen, 1949)4

Het verrast niemand dat de Madariaga ook de rol van voorzitter van het kersvers opgerichte Committee of Liberal Exiles (Comité van Liberale Bannelingen) op zich neemt. Toch is hij als Spanjaard een opvallende verschijning: hij is de enige West-Europeaan tussen enkel Oost-Europeaanse deelnemers. Het betreft vertegenwoordigers uit landen die nu onder invloed staan van de Sovjet-Unie en, in mindere mate, uit het relatief onafhankelijke Joegoslavië. De meeste afgevaardigden vertegenwoordigen hun land op deze eerste conferentie van de bannelingen. Opvallend is ook de aanwezigheid van speciale delegaties voor de International Peasant Union - een koepelorganisatie die landbouwerspartijen in vooral Slavische landen vertegenwoordigt - en voor PEN International, een wereldwijde vereniging die opkomt voor schrijvers en de vrijheid van meningsuiting.5

Doelstellingen

Het is duidelijk dat het comité in zijn huidige samenstelling zich vooral richt op de Oost-Westverhoudingen. Bij zijn oprichting neemt het comité drie basisbeginselen aan die aantonen dat het nadrukkelijk de Oost-Westtegenstellingen wil overstijgen. Daarnaast regelt de conferentie een reeks administratieve zaken. Een cruciaal punt daarbij is hoe het comité zal opereren binnen de Liberale Internationale, die fungeert als haar belangrijkste spreekbuis naar de buitenwereld.

Declaration

Signed by representatives of Bulgaria, Czechoslovakia, Estonia, Hungary, Latvia, Lithuania, Poland, Roumania, Spain, Ukraine and Yugoslavia.
We Representatives of Liberal Democratic Movements of European nations at present under totalitarian rule: Declare

1. That Freedom is one and indivisible and that all Europe is in danger of losing its freedom while a single European nation is denied it.

2. That the defence of freedom is the common concern of all men and women. This defence requires the full restoration of the national independence and liberties of the countries now enslaved. Unless this is speedily achieved, the liberties of every free nation will be lost.

3. That the struggle for freedom must be continued and brought to a successful conclusion, whether these countries were enslaved by foreign aggression or by a dictatorship established within them.

 

We further resolve to set op within the framework of the Liberal International a Permanent Committee of Liberal Democratic Movements of all nations at present under totalitarian rule and to promote co-operation with the Peasant and Socialist International and with the organizations aiming at the free Union of Europe.6

De werking van het Comité is vrij verspreid. Hoewel het hoofdkwartier in Londen is gevestigd, wonen de leden op verschillende plekken. Sommigen verblijven in Frankrijk, anderen in België, Zweden, West-Duitsland of het Verenigd Koninkrijk. Binnen het Comité - en vooral binnen de werking van de Liberale Internationale - bestaan nationale liberale groepen. Net zoals landen in de vrije wereld hun eigen nationale vertegenwoordiging hebben op congressen, hebben ook vertegenwoordigers van niet-democratische landen recht op eigen vertegenwoordiging. Zo kunnen ook zij resolutiesen amendementen indienen tijdens congressen van de Liberale Internationale.7

Het Comité richt zich in zijn eerste jaren vooral op de propagandamachine van de Sovjet-Unie en oefent beperkte druk uit op de vertegenwoordigers van westerse democratieën binnen de Liberale Internationale, om het onderdrukkende communistische regime een prominente rol te geven in de agenda van de congressen.

Er moet tegelijkertijd worden gewezen op het gefragmenteerde karakter van de groep van liberale bannelingen. Zo is er vanuit de Verenigde Staten een organisatie actief onder de naam Liberal Democratic Union of Central and Eastern Europe, waarvan de doelstellingen grotendeels overeenkomen met die van het Committee of Liberal Exiles binnen de Liberale Internationale.8

Een ander voorbeeld van verdeeldheid onder de bannelingen doet zich voor bij de liberalen uit het voormalige Joegoslavië. In 1957 wordt een liberale Joegoslavische groep opgericht onder de naam Savez liberalnih izbjeglica iz Jugoslavije (Bond van Liberale Vluchtelingen uit Joegoslavië), die automatisch lid wordt van het Committee of Liberal Exiles. Binnen deze groep ontstaat echter onenigheid met een fractie van Bosnische moslims, die zich vanaf 1963 afzonderlijk willen vertegenwoordigen als de Liberalni Demokratski Savez Bošnjaka-Muslimana (Liberale Democratische Unie van Bosniakken-Moslims).9

Zwanenzang

Het Comité van Liberale Bannelingen drukt tijdens zijn bestaan veel sterker op het gevaar van het communisme dan liberalen uit vrije democratieën. Ze zijn met weinigen en hebben in hun landen van herkomst nauwelijks invloed op het beleid. Hun enige wapen is public relations en het voortdurend waarschuwen voor het rode gevaar. Het is dan ook niet verrassend dat hun rol grotendeels uitgespeeld raakt na het einde van de Koude Oorlog in 1989.

In 1991 wordt het Committee of Liberal Exiles nog expliciet genoemd in de statuten van de Liberale Internationale. Maar in 1994, tijdens het congres van de Liberale Internationale in Reykjavik, verdwijnt elke verwijzing naar het Comité uit de statuten. Daarmee komt een bijna vijftigjarige strijd ten einde.10

Bronnen, noten en/of referenties

1. Peter Laroy, “Manifest van Oxford (1947): de Belgische inbreng”, in: Liberas Stories, geraadpleegd op 3.5.2025.

2. Bulletin Officiel du Parti Libéral, juni 1946: 77-79. 

3. Bulletin Officiel du Parti Libéral, juni 1946: 79.

4. Liberal International, Extracts from the proceedings of the Conference of Liberal Exiles (Londen: Liberal International, 1949) 4.

5. Liberal International, Extracts from the proceedings, 2.

6. Liberal International, Extracts from the proceedings, 12.

7. World Liberalism, januari 1955: 12.

8. Martin Nekola, ‘Exilové internacionály“ ve studené válce jako nástroj boje proti komunismu’, in: Soudobé Dějiny, jg. 22, 117-120. Vertaald van het Tsjechisch naar het Engels met behulp van het AI-Model Le Chat door Mistral op 3.5.2025.

9. Christiane Dick, ‘Die bošnjaštvo-konzeption von Adil Zulfikarpašić auseinandersetzung über den nationalen namen der Bosnischen Muslime nach 1945’ (Masterscriptie, Freien Universität Berlin, 2003) 25-27.

10. Julie Smith, A Sense of Liberty. The History of the Liberal International (Londen: Liberal International, 1997) 18-20.

Hoe verwijs je naar dit artikel?

Florian Van de Walle, "Verbannen maar Verbeten: de start van het Committee of Liberal Exiles", Liberas Stories, laatst gewijzigd 16/12/2025.
copy url
volgend artikel

Colofon

Liberas Stories is een realisatie van cultuurarchief Liberas. Het werd ontwikkeld door Josworld en Webdoos naar een concept van Ruben Mantels. Aan de hand van een ‘Atlas’ en een ‘Magazine’ vertelt Liberas Stories de geschiedenis van het liberalisme en worden de collecties van Liberas gepresenteerd. Deze website werd gelanceerd in juni 2021 en is sindsdien verder uitgebouwd.

De inhoud van dit portaal is bestemd voor Liberas’ erfgoedgemeenschap, maar ook voor studenten, onderzoekers en journalisten en voor iedereen die ons erfgoed wil ontdekken. Het is geen catalogus van onze collectie: die vind je op liberas.eu.

Liberas heeft geprobeerd alle rechthebbenden op beeldmateriaal te contacteren. Personen of organisaties die zich alsnog in hun rechten voelen geschaad nemen contact op met Liberas vzw, Kramersplein 23, 9000 Gent.

Alle teksten op deze website mogen hergebruikt worden mits het overnemen van de auteurs- en bronvermelding. Alle opmerkingen met betrekking tot Liberas Stories - vragen, aanvullingen, correcties, suggesties voor nieuwe bijdragen - zijn welkom op info@liberas.eu. 

Volg ons op