Onze website gebruikt cookies om je surfervaring te verbeteren. Om deze website optimaal te gebruiken vragen we je om akkoord te gaan met ons gebruik van cookies.

Ik ga akkoord liever niet.
Perspectief

Het PVV-Migratiecongres van 1989: een repliek op het Vlaams Blok

In 1989 houdt de liberale PVV een partijcongres omtrent het thema migratie. Het is de eerste ‘traditionele’ partij, in navolging van het Vlaams Blok, die een coherent antwoord probeert te formuleren op de gerezen maatschappelijke spanningen.

Nathan Lauwers
28 mei 2023

Migratiebewegingen naar België (en Europa)

Vooraleer dieper in te gaan op de inhoud van het congres, is het relevant om de maatschappelijke en politieke context in detail te bestuderen. De geschiedenis van de naoorlogse migratiebewegingen naar België kan ruwweg onderverdeeld worden in drie periodes.1

Een eerste periode - van de Tweede Wereldoorlog tot de eerste oliecrisis (1973-1974) - staat in het teken van wederopbouw en stabiele economische groei. Kenmerkend voor deze periode zijn de bilaterale akkoorden met Zuid-Europese landen, en later verschillende landen rondom het Middellandse Zeegebied, die arbeidsmigratie mogelijk maken.2 Deze zogenaamde ‘gastarbeiders’ worden massaal gerekruteerd om tekorten op de Belgische arbeidsmarkt in te vullen.3 Migratie wordt algemeen gepercipieerd als iets positiefs door de hoge economische voordelen die ze creëert voor het gastland.4 Kortom, het arbeidsmigratiesysteem van de naoorlogse periode wordt grotendeels gestimuleerd door een gunstig politiek en economisch klimaat. Belangrijk is het gegeven dat de aanwezigheid van deze gastarbeiders als een tijdelijk fenomeen wordt gezien. Dit vertaalt zich in een relatief gebrek aan beleidsmaatregelen rond migratie. Daarnaast worden er zeer weinig rechten toegekend aan deze gastarbeiders of toegang verleend tot welzijnsondersteuning.5

De eerste oliecrisis (1973-1974) luidt het begin in van een tweede periode, die eindigt met de val van het IJzeren Gordijn in de late jaren ‘80. Een periode waarin er een einde komt aan de economische hoogconjunctuur. Het economische landschap komt in zwaar weer terecht met opeenvolgende recessies, hoge werkloosheid en minder nood aan arbeidsmigratie.6 West-Europese landen beëindigen de gastarbeiderprogramma’s en kondigen een migratiestop af. België doet dat in 1974.7 Overheden proberen migratie strikter te controleren en te beperken. Onderzoek toont aan dat deze restrictieve maatregelen vaak onbedoelde effecten hadden.8 Zo maakten arbeidsmigranten van buiten de EEG meer de keuze om zich permanent te vestigen in het gastland, aangezien de restrictieve maatregelen de mobiliteit van migranten steeds moeilijker maakten. Gezinshereniging wordt een van de belangrijkste migratiekanalen naar België, vooral voor Turkse en Marokkaanse families. Het idee dat migranten zich slechts tijdelijk zouden vestigen in België komt steeds meer onder druk te staan. Een samenloop van factoren, zoals de groeiende werkloosheid en de erosie van het sociale weefsel, leidt tot groeiende maatschappelijke spanningen.9

Een derde periode, die zich afspeelt in de context van opeenvolgende economische crisissen van de jaren ’90, wordt gekenmerkt door snel veranderende migratiepatronen. De oorlogen in Joegoslavië en de desintegratie van de Sovjet-Unie leiden tot een toename van vluchtelingen of asielzoekers.10 Zeer snel al ontstaat er discussie over het begrip ‘vluchteling’ en de toekenning van asielrechten -gewaarborgd door de Conventie van Genève (1951). Het vrij verkeer van personen (voor burgers van de EU) en de afschaffing van de binnengrenzen (Schengenakkoorden) leiden tot een enorme toename van intra-Europese mobiliteit. Tegelijk wordt de beleidsfocus verlegd naar de buitengrenzen van de EU en burgers van zogenaamde ‘derde’ landen.11 Verder resulteert de groeiende integratie van de wereldeconomie tot specifieke migratiedynamieken: er ontstaat een nationale competitie voor hoogopgeleide migranten en studenten. Migratiepatronen worden steeds complexer door de diverse vormen van internationale mobiliteit.

Migratie in een snel veranderend politiek landschap

Migratie is lange tijd geen belangrijk politiek thema. Dat betekent echter niet dat migratie geen aandacht krijgt. Zo wijst bijvoorbeeld de liberale vakbond ACLVB in 1960 al op de amateuristische manier waarop arbeidsmigranten worden onthaald. In een nota klagen ze de slechte sociale omstandigheden aan en het gebrek aan begeleiding.12 Ook in de media verschijnen regelmatig artikels over deze problematiek. Vanaf de jaren 1978 komt migratie steeds meer in de publieke belangstelling te staan. Een belangrijke omslag in ideeën ontstaat door het besef dat de aanwezigheid van migranten een permanent gegeven is. Het uitblijven van een coherent ‘vreemdelingenbeleid’ krijgt in deze context steeds meer kritiek: ‘Wat er het afgelopen decennium aan zinnig werk werd verricht in verband met immigranten en vreemdelingen kan in één woord worden samengevat: bedroevend’.13 Zo kon, volgens de auteur van het artikel, een potentieel probleem omtrent migratie uitgroeien tot een reëel probleem, met vergaande consequenties.

Toch komen er vanaf de jaren 1980 ook op beleidsniveau enkele initiatieven tot stand. Reeds in 1978 legt Vic Anciaux, staatssecretaris voor Nederlandse Cultuur en Sociale Zaken, de eerste migratienota voor.14 Twee jaar later stelt Lucienne Herman-Michielsens, als staatssecretaris voor de Vlaamse Gemeenschap, ook een beleidsnota voor het migrantenbeleid op.15 Daarnaast wordt nieuwe wetgeving gestemd rond de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en verwijdering van vreemdelingen (1980). De antiracismewet dateert van het jaar 1981.16 De wet Gol (1984) voert een vestigingsverbod in voor enkele gemeenten rond Brussel, beperkt het recht op gezinshereniging en vereenvoudigt de naturalisatieprocedures.

Beleidsmakers nemen dus verschillende initiatieven rond de thematiek, maar een coherent migratiebeleid blijft uit.

Op politiek vlak vindt in de laatste twee decennia van de twintigste eeuw een aardverschuiving plaats. Zo ontstaat er een nieuwe maatschappelijke breuklijn rond migratie, cultuur en identiteit. Het onderwerp migratie wordt bij uitstek gepolitiseerd door een nieuwkomer in het politieke landschap: het extreemrechtse Vlaams Blok. De partij speelt in op de maatschappelijke discussie over het migratievraagstuk, die niet afdoende wordt beantwoord door de andere politieke partijen op dat moment. In Antwerpen wordt het Vlaams Blok bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1988 - een decennium na de oprichting - de derde grootste partij met bijna 18 % van de stemmen. Het is een eerste grote lokale doorbraak voor de extreemrechtse partij. Vanaf de verkiezingen van 1987 zet de partij volop in op het thema migratie of ‘vreemdelingen’. Het is in deze periode dat de slogan ‘Eigen volk eerst’ wordt gelanceerd.17 18 Het Vlaams Blok poneert dat het vooral ‘het recht op werk voor het eigen volk’ verdedigt19 en stelt daarbij de vraag: ‘500.000 werklozen, waarom nog gastarbeiders?’.20 De voorstellen over migratie blijven echter beperkt tot slogans. In de eerste twee partijprogramma’s is er amper aandacht voor het onderwerp. Pas vanaf 1990 presenteert de partij jaarlijks pamfletten en voorstellen over migratie, die uitmonden in het zogenaamde 70-punten plan (1992).21

De gemeenteraadsverkiezingen van 1988 jagen (een eerste) schokgolf door de politiek. Verschillende politieke partijen schakelen vervolgens een versnelling hoger met het uitwerken van een beleidsvisie over migratie. De PVV richt in de schoot van het zogenaamde schaduwkabinet een nieuwe werkgroep op, die het migratievraagstuk uitgebreid moet analyseren en concrete beleidsvoorstellen uitwerken. Er wordt voortgebouwd op eerdere initiatieven - zoals de migratienota van Herman-Michielsens en de verschillende studiedagen rond het thema22 - en de expertise binnen het Liberaal Studiecentrum.

Er zijn twee directe aanleidingen voor de organisatie van het PVV-Migratiecongres in 1989. Een eerste belangrijke reden is de aanstelling van Paula D’Hondt als Koninklijk Commissaris voor het Migrantenbeleid. Haar opdracht bestaat erin om een reeks voorstellen uit te werken om het samenleven tussen verschillende bevolkingsgroepen te bevorderen. De regering-Martens VIII wil hiermee aantonen dat ze de migrantenkwestie serieus neemt.23 Met het Migratiecongres wil de PVV, als oppositiepartij, het voortouw nemen in de politieke discussie. Een tweede belangrijke aanleiding zijn enkele uitspraken van liberale kopstukken in de pers, die de veelstemmigheid binnen de liberale partij naar de voorgrond brengen. Vooral de uitspraken van Guy Verhofstadt over de verplichte uitzetting of terugkeer van migranten die zich weigeren aan te passen, brengt een vloedgolf van reacties teweeg.24 Het creëert ook een polemiek binnen de partij - vooral de PVV-jongeren laten van zich horen. Het congres is dus ook bedoeld om de violen binnen de partij op elkaar af te stemmen, en naar buiten te treden met een coherente visietekst.

Het Migratiecongres van 1989

Het vooropgestelde objectief van het congres, met als titel PVV en Migranten: Open en Eerlijk, is om een brede maatschappelijke discussie op te starten. Het moet, volgens PVV-voorzitter Guy Verhofstadt,  een antwoord bieden op de onverdraagzaamheid van het Vlaams Blok, de lichtzinnigheid van de regering en de naïviteit van de socialisten.25 In voorbereidende werkgroepen wordt gewerkt aan een preliminaire migratienota voor het congres, die goedgekeurd wordt door de partijraad. Daarna vindt er een consultatie plaats van de arrondissementfederaties. De tekst wordt voorgelegd aan de brede basis van de partij en meer dan 125 amendementen worden uiteindelijk neergelegd. Het congres komt met 62 voorstellen om migratie te ‘beheersen’. Een belangrijke voorwaarde daarbij is dat de immigratiestop strikter wordt afgedwongen: niet alleen tijdens een periode van laagconjunctuur, maar ook bij schaarste op de arbeidsmarkt.26 De kern van het voorstel is de strategie van een tweesporenbeleid: integratie in de Belgische samenleving, en re-integratie in de landen van herkomst.

Een centraal uitgangspunt van het congres is dat er grote spanningen zijn ontstaan tussen een deel van de Belgische bevolking en een grote groep migranten. Beide groepen kampen, volgens de PVV-nota, met hetzelfde probleem, namelijk kansarmoede. Dit leidt tot spanningen in de wijken, en heeft een politieke vertaling gekregen met de doorbraak van het Vlaams Blok. De migratienota stelt dat ‘de ‘autochtone’ bevolking, evenmin als de reeds geïntegreerde migranten, het slachtoffer mogen zijn van hun verdraagzaamheid’.27 In realiteit ligt de focus van het congres echter bijna uitsluitend op het gepercipieerde samenlevingsprobleem van de ‘autochtone’ bevolking.

 

Op het gebied van integratie is de retoriek in de nota verwrongen tussen conflicterende noties van assimilatie en integratie. Het idee achter vele maatregelen, of in ieder geval de legitimatie ervoor, lijkt vooral de frustratie bij de ‘autochtone’ bevolking. De beleidsmaatregelen beogen een spanningsreducerend effect met als grondgedachte dat: ‘de migrantenbevolking zich moet aanpassen aan de waarden en leefgewoontes van de autochtone bevolking en niet omgekeerd’.28 Het idee van homogene culturele entiteiten is latent aanwezig. De nadruk op een ‘homogene’ Belgische gemeenschap wordt uit de finale tekst geschrapt, maar blijft wel een weerslag hebben in het opzet van de migratienota.29 Dit uit zich in een typische wij-zij-logica, die het discours domineert.

 

Interessant is het gegeven dat ‘de culturele eigenheid van de allochtonen moet worden gevrijwaard, in zoverre de uitoefening ervan de autochtone bevolking niet hindert’.30 Het klassiek liberale schadebeginsel is hier dus getransformeerd in een ‘hinderbeginsel’. Daarbij wordt vooral de sterke ‘religieuze beleving’ van de migranten geviseerd: ‘Talloze moskeeën werden in bepaalde buurten uitgebouwd, in weerwil van de afwijzende en argwanende reacties van de autochtone bevolking’.31 Daarnaast wordt er gewezen op ‘typische uitingen van migrantenculturen’ zoals ‘andere woonculturen’: ‘De aanwezigheid van migranten in bepaalde woonwijken, veroorzaakt heel vaak -vergeef me het woord - de verloedering van de woonomgeving. Zij vormt een bron van ergernis bij onze bevolking’.32

Portret Lucienne Herman-Michielsens op het PVV-congres Migranten: Open en eerlijk.

De initiële analyse, die vooral de nadruk legt op sociaal-economische factoren, wordt ingewisseld voor culturele determinanten. Er zijn amper referenties te vinden naar mogelijke structurele obstakels of belemmeringen zoals discriminatie en racisme. Het opzet van de migratienota van 1989 is in vele opzichten een trendbreuk met eerdere initiatieven. Zo is de doelstelling van de nota Het onthaal en de integratie van inwijkelingen, voorgesteld door Lucienne Herman-Michielsens, expliciet om de levensstandaard en het welzijn van de migranten te verbeteren in de samenleving. Deze nota gaat voorbij aan de wij-zij-logica en stelt dat integratieconflicten een individueel karakter hebben: ‘Men kan niet van een gemeenschappelijke karakteristieke groepshouding spreken’.33 Het roept op tot het voeren van een proactief beleid om de factoren die de ongelijkheid van migranten versterken, weg te werken. Er is onder meer sprake van een sensibiliserend migrantenbeleid: ‘ten aanzien van de autochtone bevolking zijn beleidsmaatregelen noodzakelijk ten einde de openheid van de samenleving ten opzichte van de migrantenbevolking te bewerkstelligen’.34 Dit in navolging van het LVSV-congres (1978) dat als voorwaarden voor een succesvolle zelfontplooiing en emancipatie stelt dat ‘de samenleving zich ertoe verplicht alle discriminaties en onrechtvaardige distorsie uit te schakelen’.35

Inhoudelijk bevindt de PVV-migratienota zich in een spreidstand tussen enerzijds emancipatorische elementen en anderzijds de nadruk op onverenigbare culturele tegenstellingen. De voorstellen vormen een trendbreuk met voorgaande initiatieven binnen de liberale beweging. Bij deze initiatieven ligt de klemtoon vooral op dialoog en compromis met daarbij de kanttekening dat bepaalde liberale principes, zoals de scheiding tussen kerk en staat en de vrijheid van meningsuiting, nooit ter discussie kunnen staan. De PVV-migratienota van 1989 moet vooral worden bestudeerd in de politieke context op dat moment. De liberale partij probeert zich in zekere zin het migratiethema toe te eigenen en wind uit de zeilen te nemen van het Vlaams Blok. Een typisch fenomeen van accommodatie is het resultaat, waarbij bepaalde liberale accenten minder worden benadrukt.39 Overigens moet de eensgezindheid binnen de liberale partij worden genuanceerd. Verschillende amendementen proberen net het emancipatorische verhaal te versterken en het eenzijdige perspectief te verzwakken.

Eind jaren 1990 vindt de partij een eigen stem rond het thema, met een meer activerend en individualiserend integratiebeleid. De liberalen stellen een zogenaamde ‘derde weg’ van inburgering voor, opgebouwd rond gedeelde rechten en plichten van gelijkwaardig burgerschap.

Tekstaffiche met aankondiging van het LVSV-congres over gastarbeiders (1978).

Desondanks heeft de nota van 1989 ook een zeer emancipatorisch luik, dat ambieert om de participatie van nieuwkomers in de samenleving te bevorderen. Het belangrijkste instrument voor de liberalen is daarbij het onderwijs. Verschillende voorstellen worden gelanceerd voor een betere pedagogische omkadering. Het aanleren van het Nederlands is daarbij een belangrijk middel voor een succesvolle integratie. Taal wordt omschreven als het fundament voor een systeem van basiseducatie, met integratiebevorderend en emancipatorisch opzet. Ook over betere werkbegeleiding en woonomstandigheden worden verschillende voorstellen op tafel gelegd. Die zijn niet vrijblijvend en worden bijvoorbeeld gekoppeld aan de kinderbijslag, de werkloosheidsuitkering en ten slotte de eventuele naturalisatie. Het zijn elementen die nog steeds relevant zijn in het huidige maatschappelijke debat.

De tweede pijler van het PVV-voorstel is de re-integratie van migranten in de landen van herkomst. De nota specifieert dat het gaat om die groep van migranten die zich niet kunnen of willen aanpassen.36 Het voorstel is in verschillende opzichten innovatief, aangezien het de link probeert te maken tussen ontwikkelingssamenwerking en migratiebeleid. Het pleit voor het invoeren van een re-integratiepremie - met fondsen uit het budget van Ontwikkelingssamenwerking37 - en het aanbieden van financieringsmogelijkheden in het land van herkomst. De link tussen ontwikkelingssamenwerking en migratiebeleid wordt door beleidsmakers in de jaren erna uitgebreid verkend. Het PVV-voorstel ambieert om duurzame re-integratiehulprogramma’s op te zetten, zodat migranten een perspectief krijgen in de landen van herkomst. Re-integratie duikt onder verschillende noemers op in de politieke programma’s van andere partijen, ondanks eerdere kritiek. Het onderwerp is nog steeds relevant, en vormt het speerpunt van de Europese strategie rond vrijwillige terugkeer en re-integratie.38

Beeldaffiche met portretfoto van Ward Beysen. Parlementsverkiezingen 24 november 1991.

Nasleep

In de pers wordt de PVV-migratienota gemengd onthaald. Het feit dat de PVV als eerste traditionele partij concrete voorstellen uitwerkt, wordt op applaus onthaald. Zo schrijft De Morgen: ‘Hoeveel kritiek men ook op dit werkstuk kan hebben, het is hoe dan ook een signaal dat de democratische partijen niet langer bereid zijn het migrantenthema exclusief aan het Vlaams Blok over te laten’.40 Andere kranten stellen dat de politiek eindelijk haar verantwoordelijkheid neemt.41 Anderzijds wordt er gewezen op de ambiguïteit van sommige voorstellen en komt er kritiek op enkele repressieve aspecten.42 Vooral de resolutie voor een hoofddoekverbod in scholen en een verplichte participatie aan sportactiviteiten - een amendement van de PVV-vrouwen - staat in de schijnwerpers.43 

De PVV-nota verplicht andere politieke partijen tot een duidelijke stellingname in het debat. Als oppositiepartij oefent ze met verschillende wetsvoorstellen de nodige druk uit op het regeringsbeleid en het werk van de Koninklijk Commissaris.44 De PVV, en vooral Ward Beysen, hanteert met het oog op de verkiezingen van 1991 een bewuste strategie om migratie hoog op de politieke en publieke agenda te plaatsen.45 Dit leidt uiteindelijk niet tot het verhoopte resultaat: de verkiezingen van 24 november 1991 gaan de geschiedenis in als ‘zwarte zondag’ met de ongeziene doorbraak van het Vlaams Blok.

Bronnen, noten en/of referenties

1. Nathan Lauwers, ‘The Migration-Development Nexus in the EU: understanding ideational change trough politicization’, (PhD diss., UGent, 2021), 3-7. 

2. Rinus Penninx, ‘International migration in Western Europe since 1973: Developments, Mechanisms and Controls’, in: International Migration Review, 20, nr.4 (1986): 951-972.

3. Zie ook: Tom Naegels, Nieuw België. Een migratiegeschiedenis 1944-1978 (Tielt: Lannoo, 2021).

4. Niet elke economische migratie wordt trouwens gereguleerd door deze bilaterale akkoorden. Veel individuen vertrokken zonder werkvooruitzichten of vergunning. De economische situatie resulteerde echter dikwijls in een regularisatie op latere termijn. 

5. Bonifazi Corrado et al., International Migration in Europe: New trends and new methods of analysis (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2008). 

6. Stephen Castles en Simona Vezzoli, ‘The global economic crisis and migration: temporary interruption or structural change?’, in: Pragdimes, 2 (2009): 68-75. 

7. Arbeidsmigratie was vraaggedreven; reeds in 1967, bij een tijdelijke verslechtering van de economie, werden arbeidspassen niet meer toegekend en regularisaties van arbeidsmigranten stopgezet. In 1974 werd dit een meer permanent gegeven. Bij schaarste werden arbeidskrachten gerekruteerd, bij overschot werden wervingen stopgezet. In 1974 werd gelijktijdig een grote regularisatie op poten gezet.

8. Hein de Haas, ‘A theory of migration: the aspirations-capabilities framework’, in: Comparative Migration Studies, 9 (2021): 1-35. 

9. Jan Blommaert et al., Grenzen aan de solidariteit. Formele en informele patronen van solidariteit in het domein van migratie, huisvesting en veiligheid (Gent: Academia Press, 2005) 54. 

10. Leo Lucassen, ‘The rise of the European Migration Regime and its paradoxes (1945-2020)’, in: International Review of Social History (2019): 1-17.  

11. Florian Trauner, ‘Asylum policy: the EU’s crises and the looming policy regime failure’, in: Journal of European Integration, 38 (2016): 311-325. 

12. Liberas, Archief ACLVB (Archief nr. 455) 53.2. ‘Migrantenbeleid’, 1989. 

13. Knack, ‘Leren leven met een Brussels Harlem’, 13 februari 1980.

14. Door de val van de regering-Tindemans IV (1977-1978) wordt deze niet goedgekeurd.

15. Liberas, Archief Lucienne Herman-Michielsens (Archief nr. 42), II. 15.38.1 ‘Nota: Het onthaal en de integratie van inwijkelingen’ (1980).

16. Zie ook: Liberas, Archief Hilaire Lahaye (Archief nr. 1104), 730 ‘Dossier: Wetsvoorstel tot bestraffing van bepaalde door racisme of xenofobie ingegeven daden’.

17. Maarten Van Craen en Marc Swyngedouw, ‘Het Vlaams Blok doorgelicht: 25 jaar extreem-rechts in Vlaanderen’ (Rapport, KuLeuven, 2002) 23.

18. ADVN, Documentatiemap (nr. DA636/10) ‘Vlaams Blok, congres’, 1987.

19. Ibidem.

20. ADVN, Documentatiemap (nr. DA234/18) ‘Vlaams Blok Wetgevende verkiezingen’, 1987.

21. Cas Mudde, The ideology of the extreme right, (Manchester: Manchester University Press, 2002) 97-98.

22. Zie bijvoorbeeld: Studiedag van het LVSV in Brussel met als thema ‘Gastarbeiders zijn zij nog te gast?’ (1978); landdag van het CLSB in 1981 met als thema ‘leven met vreemdelingen’, Studieweekend Studiecentrum Prof. Dr. Herman Uyttersprot met als thema ‘vreemdelingen en migranten’ (1989).

23. Hilde Coffé en Michel Tirions, ‘Migrantenbeleid in Vlaanderen en Wallonië, een parallel perspectief’, in: Ethiek en Maatschappij, 7 (2004): 27-43.

24. De Nieuwe Gazet, ‘Verhofstadt zoekt nieuwe woorden over migranten’, 23 november 1989. 

25. Liberas, Archief PVV (niet geïnventariseerd) ‘PVV Migrantencongres’, 1989.

26. Ibidem, ‘PVV Migrantencongres: goedgekeurde resoluties’, 17.

27. Ibidem, 3. 

28. Ibidem, 2.

29. Liberas, Archief PVV (niet geïnventariseerd) ‘Amendementen’, 1989.

30. Ibidem, ‘PVV Migrantencongres: goedgekeurde resoluties’, 2.

31. Ibidem, ‘PVV Migrantencongres: Ward Beysen (verslaggever) Toelichting PVV en Migranten: open en eerlijk’.

32. Ibidem, ‘PVV Migrantencongres: goedgekeurde resoluties’, 39.

33. Liberas, Archief Lucienne Herman-Michielsens (Archief nr. 42) II. 5. 38.3, ‘Evaluatie congres Turnhout’, 1980.

34. Ibidem, 26.

35. Liberas, Archief LVSV (nr. 403) 144, ‘Resoluties aangenomen door het LVSV op het nationaal congres’, 1978.

36. Liberas, Archief PVV (niet geïnventariseerd) ‘PVV Migrantencongres: goedgekeurde resoluties’, 18-20.

37. Op voorstel van de PVV-jongeren.

38. Europese Commissie, De EU-strategie inzake vrijwillige terugkeer en re-integratie (2021). 

39. Swen Hutter & Hanspeter Kriesi, ‘Politicising immigration in times of crisis’, in: Journal of Ethnic and Migration Studies, 48 (2022): 341-365. 

40. De Morgen, ‘Eigenaardig’, 27 september 1990. 

41. Het Laatste Nieuws, ‘Wachten op Paula’, 6 november 1989. 

42. Het Belang Van Limburg, ‘Te weinig Liberaal’, 6 november 1989.

43. De Morgen, ‘De 50 wegen van de PVV’, 29 september 1989. 

44. Liberas, Archief PVV (niet geïnventariseerd) ‘Dossier Migranten: Tweede pakket voorstellen voor een effectief migrantenbeleid’, 1990.

45. Ibidem, ‘PVV werkgroep migranten, voorzitter Ward Beysen geeft een status quaestionis’, 1990.

Hoe verwijs je naar dit artikel?

Nathan Lauwers, "Het PVV-Migratiecongres van 1989: een repliek op het Vlaams Blok", Liberas Stories, laatst gewijzigd 01/12/2023.
copy url

Colofon

Liberas Stories is een realisatie van cultuurarchief Liberas. Het werd ontwikkeld door Josworld en Webdoos naar een concept van Ruben Mantels. Aan de hand van een ‘Atlas’ en een ‘Magazine’ vertelt Liberas Stories de geschiedenis van het liberalisme en worden de collecties van Liberas gepresenteerd. Deze website werd gelanceerd in juni 2021 en is sindsdien verder uitgebouwd.

De inhoud van dit portaal is bestemd voor Liberas’ erfgoedgemeenschap, maar ook voor studenten, onderzoekers en journalisten en voor iedereen die ons erfgoed wil ontdekken. Het is geen catalogus van onze collectie: die vind je op liberas.eu.

Liberas heeft geprobeerd alle rechthebbenden op beeldmateriaal te contacteren. Personen of organisaties die zich alsnog in hun rechten voelen geschaad nemen contact op met Liberas vzw, Kramersplein 23, 9000 Gent.

Alle teksten op deze website mogen hergebruikt worden mits het overnemen van de auteurs- en bronvermelding. Alle opmerkingen met betrekking tot Liberas Stories - vragen, aanvullingen, correcties, suggesties voor nieuwe bijdragen - zijn welkom op info@liberas.eu. 

Volg ons op